ပုိၼ်းမူိင်းတႆး

	တႆးၼႆႉ ပွင်ႇဝႃႈသင်? ေပႃးမႃးလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၺ်း လွင်ႈပူိၼ်ႈဢဝ်ႈလိၵ်ႈဢင်းၵဵတ်ႈေသတႅမ်ႈၸုိဝ်ႈ”တႆး” ၼၼ်ႉၸိုင် ေတလႆႈႁၼ်မႅၼ်ႈ မူိၼ် Tai- Dai ၸူိဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ၊ “တႆး”ဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ “လွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းေၶႃ(free)”ၼႆယဝ်ႉ။ မၢင်ၸူိဝ်းသမ်ႉဝႃႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈပုိၼ်ႉၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ”တႆး”ၼႆႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းေၶႇၵၢၼ်းတူင်ႈ (Cantonese) ၵႂၢမ်းေၶႇၵၢၼ်းတူင်ႈ ဢၼ်ဝႃႈ”တႆး”ၼၼ်ႉ မီးတီႈပွင်ႇမူိၼ်ၵၼ်တင်း ၵႂၢမ်းေၶႇယူႇၼၼ်ႇ(Yunnanese) ဢၼ်ဝႃႈ”တႃႉ”ၼႆေသ ၵႂၢမ်းသွင်ေၶႃႈၼႆႉၸမ်ႉ မီးတီႈ ပွင်ႇဝႃႈ”ယၳႇလူင်၊ ဢမ်ႇၼၼ် ဢူမုၼ်ၽုင်းယၳႇ (Great or Glorious ) “ၼႆယဝ်ႉ။ ၸူိဝ်ႉလၢၼ်ႉၸဝ်ႈ တႅမ်ႈ ၊ ပုိၼ်းတႆးမူိဝ်ႈၵွၼ်ႇ၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ -16 ဢိတ်ႇမူိဝ်ႈ 1998 ၊ ေပႃႉပုိၼ်တီႈ မွၵ်ႇၵူႈသွႆႈလႅင် ၊ ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ငဝ်ႈဝဵင်းၸုိင်ႈမူိင်း ဝဵင်းငဝ်ႈမူိင်းတႆးၼႆႉ ပဵၼ်ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး(တွင်ႇၵျီး)၊ ဝဵင်းၼႆႉ ပူၵ်းတင်ႈမူိဝ်ႈပၢၼ် ဢင်းၵဵတ်ႉ ဢုပ်ႉငမ်းမူိင်းတႆး ပီ 1894၊ ဝဵင်းမူိင်းတႆးၼႆႉ ႛမ်ႈၵၼ်တင်းသဵင်ႈ မီးယူႇ 50 ဝဵင်း၊ ဢူိင်ႇမီး 1705၊ ဝၢၼ်ႈသမ်ႉမီး 15775 ယဝ်ႉ။ တင်းၵႂၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ် တင်းၵႂၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်မူိင်းတႆးၼႆႉ မီးယူႇ62500လၵ်း၊ တင်းၵႂၢင်ႈဢၼ်ၼႆႉ ဢမ်ႇပႆႇလႆႈသွၼ်ႇၶဝ်ႈပႃး ၽႅၼ်ႇလိၼ်ဝဵင်းၸဝ်ႈၽတင်းသဵင်ႈ။ မူိင်းတူင်ႇႁိမ်းႜမ်း မိူင်းတႆးၼႆႉ ၶဝ်ႈပႃးၼ်ႂးၼူိဝ်ၽႅၼ်ႇလိၼ်လုမ်ႈၾႃႉ ၵုၼ်ေဢးသျႃးၸဵင်ႇၸၢၼ်း ဝၼ်းဢွၵ်ႇယဝ်ႉ။ တၢင်းႜင်ႇလႅၼ်လိၼ်မူိင်းတႆး မီးမူိင်းၶၢင်၊ ၸဵင်ႇႜင်ႇဝၼ်းဢွၵ်ႇ မီးမူိင်းႄၶႇ၊ ၸဵင်ႇ ၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ မီးမူိင်းထႆး၊ တၢင်းၸၢၼ်း မီးမူိင်းယၢင်းလႅင်၊ တၢင်းတူၵ်းမီးမူိင်းမၢၼ်ႈ (တႃႈလူိဝ်ႇ ႄလႈ ၸၵႅင်း)ၸူိဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လႆွမူိင်းတႆး ၵုင်းလႆွမူိင်းတႆးၼႆႉ သုင်လူိဝ်ၼႃႈၼမ်ႉပၢင်ႇလႆၢႇ 5000-6-000ထတ်း၊ လွႆဢၼ်သုင် ေသပူိၼ်ႈ ၼၳးမူိင်းတႆးၼႆႉ ပဵၼ်လွႆလဵင်း မူိင်းယႆ။ တၢင်းသုင်မၼ်း မီးယူႇ 8777ထတ်း၊ မႆ၊သွင် ပဵၼ်လႆွၸွင်ႈ သႅၼ်ဝီ၊ မႆၢသၢမ် ပဵၼ်လႆွပၢင်ၼွင် ၵဵင်းတုင်၊ မႆၢသီႇ ပဵၼ်လႆွၸၢင်ႉ မူိင်းၵုိင်၊ တၢင်းသုင်မီးယူႇ 8000လူိဝ်၊ မႆၢႁႃႈ ပဵၼ်လႆွႚၼ်းပၢင်းတရ 7678 ႄလႈ လႆွမႃႉဝဵင်း ၵေလႃး 5000ၸူိဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉမူိင်းတႆး ၼၳးမူိင်းတႆးၼႆႉ မီးဝႆႉၼမ်ႉၼွင်၊ ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇ ႄလႈ ၼမ်ႉႄၵးတင်းၼမ်၊ ၼမ်ႉႄၵးၸူိဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉၶူင်း၊ ၼမ်ႉၵဵဝ် ႄလႈ ၼမ်ႉၶွင်ယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၶူင်းၼႆႉ ႛဝ်မၼ်းမီးတီႈၼၳးမူိင်းတိပႅတ်ႉ၊ လႆၢၽႃႇလတ်းၶဝ်ႈမႃး ၼၳးမူိင်း ယၢင်းလႅင်၊ မူိင်းယၢင်းႄလႈ မူိင်းမွၼ်း၊ ႁၢင်မၼ်းသမ်ႉမႃးသုတ်းၼၳးၵူတ်ႉ ပၢင်ႇလႆၢႇမုၵ်ႉတ မႃႉ(The Gulf of Martaban) ေမႃလမႅင်ႇယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉတဵင်း၊ ၼမ်ႉၼိမ်း၊ ၼမ်ႉပၢင် ႄလႈ ၼမ်ႉပွၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ လႆၶဝ်ႈမႃးၼ်ႂးၼမ်ႉၶူင်းယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉၶွင်သမ်ႉ တတ်ႉဝႆႉလႅၼ်လိၼ်မူိင်းတႆး ႄလႈမူိင်းလၢဝ်းယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉလူၺ် ဝဵင်းမူိင်းယၢင်း ဢူိင်ႇၵဵင်းတုင် ႄလႈ ၼမ်ႉၵူဝ်းၸူိဝ်းၼႆႉ လႆႈၶဝ်ႈၼၳးၼမ်ႉၶွင်ယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉမၢဝ်း ႄလႈ ၼမ်ႉတူႈသမ်ႉ လႆၶဝ်ႈၼၳးၼမ်ႉၵႅဝ်ယဝ်ႉ၊ ၼမ်ႉေၸႃႇၵီႇ၊ ၼမ်ႉတမ်ၽၢတ်ႇ ႄလႈ ၼမ်ႉၽီးလူး မူိင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်းၸူိဝ်းၼႆႉေၵႃႈ မီးၸုိဝ်ႈသဵင်ယၳႇဝႆႉ ၼင်ႇၵဝ်ႇယဝ်ႉ။ ၼမ်ႉတူၵ်းတ၊တ်ႇ ၼၳးမူိင်းတႆးေၵႃႈ မီးဝႆႉတင်းၼမ် ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇဢၼ်ယၳႇ လူိဝ်ပူိၼ်ႈသမ်ႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇၸူင်ဢၢင် (ၼမ်ႉတဵင်း) ၵဵင်းတွင်း၊ ထိသွင်ပဵၼ် တၢတ်ႇဢူမ်ပူ (ၼမ်ႉပၢင်) မူိင်းသူႈ၊ ထိသၢမ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉတူၵ်းတၢတ်ႇယၢဝ် မၢၼ်ႈၸၢမ် ႁိမ်းဝဵင်းသီႇေပႃႉ။ ၼမ်ႉၼွင်ဢၼ်ၵႂၢင်ႈေသပူိၼ်ႈသမ်ႉ ပဵၼ်ၼမ်ႉၼွင်ဢၢင်းေလးယဝ်ႉ။ ၶူဝ်ႈၶွင်မူိင်းတႆး ၶူဝ်းၵုင်ႇလူိင်း ဢၼ်ဢွၵ်ႇမူိင်းတႆးၼႆႉ မီးဝႆႉၼမ်လၢႆ၊ ၼၳးၸိူိဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်မႆႉပႅၵ်ႇ၊ မႆႉသၵ်း၊ မႆႉတုိင်း၊ မႆႉပဝ်း၊ မႆႉၵျီႇတွင်ႈ၊ မႆႉၸလၢၼ်း ႄလႈ မႆႉသၼပ်ႉၶႃးၶဝ်ေတႇၵႂႃႇ၊ လူိဝ် ေသၼၼ်ႉ ၶူဝ်းၶွင်ဢၼ်ဢွၵ်ႇၼၳးလိၼ် မူိၼ်ၼင်ႇ ငုိၼ်း၊ ၸုိၼ်း၊ ၶမ်း၊ တွင်းလႅင်၊ လဵၵ်း၊ ဝူၽရမ်(wolfram)၊ ႁဵၵ်ႇ၊ ထင်းသထဵၼ်း(tungsten)၊ မၼ်းၵၼီး( man ga nese)၊ ၼိၵ်ႄၶး(nickel)၊ ထၢၼ်ႇၾႆးငူိၵ်ႈ(coal ) ၊ ဢႅၼ်းထိမူဝ်းၼီး(antimony)၊ သႆၢးႁဵင်း(mica)၊ သႅင်ၵူးသႅၼ်း၊ ႁိၼ်လႆၢးႁိၼ်ၶၢဝ်(marble) ႄလႈ ႁဵၵ်ႇၸူိဝ်းၼႆႉေၵႃႈ မီးတၢင်းၼမ်။ တင်းၼမ်ႛဝ်ၵူၼ်း ႄလႈ ၸၢဝ်းၶူိဝ်းၵူၼ်း တင်းၼမ်ႛဝ်ၵူၼ်း ၼ်ႂးမူိင်းတႆးၼၼ်ႉ ေပႃးဢဝ်ၸွမ်းသဵၼ်ႈမႆၢ ပီ 2004ဝႃႈၸုိင် လၢမ်းႛႉဝႆႉဝႃႈ တင်းၼမ်ေတမီးယူႇပႅတ်ႇလၢၼ်ႉၼႆႉယဝ်ႉ။ ၶူိဝ်းၵူၼ်းဢၼ်ယူႇသၢင်ႈသဝ်း ထင် ၼၳးမူိင်းတႆးၸူိဝ်းၼၼ်ႉၸမ်ႉ ပဵၼ်ၸၢဝ်းၶူိဝ်း ဝႃႉ၊ ပဢူဝ်း၊ ပလွင်ႈ(တဢၢင်းေၵႃႈဝႃႈ)၊ ၶၢင်၊ ထၼု၊ ဢၢင်းသႃး၊ မူးသူိဝ်း၊ ဢီႇေၵႃႈ၊ ၵူဝ်းၵၢင်ႉ၊ ၵယၢၼ်း၊ လိေသႃး၊ ယၢင်းလမ်၊ ယၢင်းလႅင်၊ တွင်ႇလုိဝ်း၊ ၵလႃး ႄလႈမၢၼ်ႈေတႇၵႂႃႇၸူိဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။     ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ ႄလႈ တၢင်းၵပ်းသုိပ်ႇ ၵၢၼ်ပႆၢးမၢၵ်ႈမီးမူိင်းတႆးၼၼ်ႉ ၵမ်ႈၼမ်တုိၵ်ႉလႆႈပိုင်ႈဢိင်ၼူိဝ်ၵၢၼ်ၽုၵ်ႈသွမ်ႈ ႁဵတ်းႁႆႈ၊ ၼႃး ႄလႈ သူၼ်။ လႆႈႛႉဝႃႈ ၽွင်းပၢၼ်ဢင်းၵဵတ်ႉ ဢုပ်ႉငမ်းမူိင်းတႆးၼၼ်ႉ ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး၊ လႆွယဵဝ်ႈ ႄလႈ ၵဵင်းတုင်ၼႆႉ ပဵၼ်ငဝ်ႈဝဵင်းၵႃႉၶႆၢ ၼၳးမူိင်းတႆးၼႆယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတႃႈသႆၢတၢင်းၵပ်းသုိိပ်ႇ ၼၳးမူိင်းတႆးၼၼ်ႉ မီးယူႇသၢမ်မဵဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် သဵၼ်ႈတၢင်းလူမ်း၊ သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉလဵၼ်း( လူတ်ႉၾႆးေၵႃႈႜင်ႉ) ႄလႈ သဵၼ်ႈတၢင်း လူတ်ႉယဝ်ႉ။ ၶူင်ႇႛိဝ်းမိၼ် ၼၳးမူိင်းတႆးၼႆႉ မီးယူႇၸဵတ်းတီႈ၊ ၸဵတ်းတီႈၼၼ်ႉ တင်ႈယူႇ တီႈဝဵင်းႁႆၢးႛဝ်း၊ ၼမ်ႉၸၢင်၊ ၵဵင်းတုင်၊ မူိင်းသၢတ်ႇ၊ တႃႈၶီႈလဵၵ်း၊ မူိင်းမိတ်ႈ ႄလႈ လႆွယဵဝ်ႈယဝ်ႉ။ သဵၼ်ႈတၢင်းလူတ်ႉၾႆးၼႆႉ လုၵ်ႉတီႈတႃႈလူိဝ်ႇေသ ၽႅဝ်လႆွယဵဝ်ႈပွတ်းႜင်ႇ။ ပွတ်းၸၢၼ်းသမ်ႉ ေတႇဝဵင်းတႃႇၸီႇေသ ၽႅဝ်ႁိမ်းယွင်ႈႛၺ်ႇယဝ်ႉ။   ပႆၢးၵၢၼ်ႁဵၼ်း၊ ပႆးယူႇလီ ႄလႈ တီႈၵူိဝ်းလီ ပႆၢးပၺ်ၺႃႇၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႆးၼႆႉ မီးတၳႈတၢင်ႇၸၢတ်ႈၸတ်းၵၢၼ်၊ ေပႃးဢဝ်ၸွမ်း သဵၼ်ႈမႆၢ ၼၳးပီ 1985ဝႃႈၸုိင် ႛင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင်မီး 55လင်။ ၶူးသွၼ် 877၊ လုၵ်ႈႁဵၼ်း သမ်ႉမီးယူႇ13598ေၵႃႉယဝ်ႉ။ ၸၼ်ႉၵၢင်သမ်ႉ ၶူးသွၼ် မီး150။ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸမ်ႉ မီး66166၊ ၸၼ်ႉငဝ်ႈၸမ်ႉ မီးၶူးသွၼ် 4704။ လုၵ်ႈႁဵၼ်းသမ်ႉမီး 333919ယဝ်ႉ။ ၸၼ်ႉၸွမ်သမ်ႉမီးဝႆႉတီႈတူၼ်ႈတီး၊ ပၢင်လူင်၊ ၵဵင်းတုင်း ႄလႈ လႃႈသဵဝ်ႈၸူိဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လိၵ်ႈတႆးၼႆႉ မူိဝ်ႈဢွၼ်တၢင်းလႆႈႁဵၼ်းဢဝ် ၼ်ႂးႛင်းႁဵၼ်းေသတႃႉ ယၢမ်းလဵဝ်ႄတႉ လႆႈပုိင်ႈဢိင်တီႈဝတ်ႉမုၼ်ၸဝ်ႈ ႄလႈ ႜင်ႈႁဵၼ်းတၢင်းၼွၵ်ႈၵူၺ်း။ ၵပ်းၵႆၢႇလူၺ်ႇလွင်ႈပႆၢးယူႇလီၼႆႉေသ မူိဝ်ႈၼၳးပီ1985 ႛင်းယႃမီးယူႇ93လင်၊ ႛင်းယႃဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇမီးယူႇ 31ႛင်းယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႈၼႃးပၢင်ႇ ႛဝ်ပၢၵ်ႇလၳ85 ေၵႃႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီးသုၼ်ႇလႆႈယူတ်းယႃတၢင်းပဵၼ်။ ၼၳးမိူင်းတႆးၼႆႉ မီးဝႆႉသႃသၼႃႇ တီႈၵူိဝ်းလီလႆၢဢၼ်၊ သႃႇသၼႃၸူိဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ် ပုတ်ႉတသႃႇသၼႃႇ၊ ၶရိတ်ႉသႃႇသၼႃႇ၊ မူတ်ႉသႃႇသၼႃႇ၊ ႁိၼ်ႇတူႇသႃသၼႃႇႄလႈ လွင်ႈ ယုမ်ႇယမ်ၵူိဝ်းလီ ၽီႚၺ်ႈၽီလႆွၸူိဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ၸၢဝ်းၶူိဝ်းၼၳးမူိင်းတႆးၵမ်ႈၼမ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၸၢဝ်းၸူိဝ်းၵူိဝ်းလီပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇယဝ်ႉ။ ဝႆၢးေသ လႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႈပွင်ႇတႆး ႄလႈႁၢင်ႈၽၢင်မူိင်းတႆးယဝ်ႉၼၼ်ႉ ၵမ်းၼႆႉ ႁဝ်းဢွၼ်ၵၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈဝႃႈတႆးႁဝ်း လုၵ်ႉတီႈလၳေသလူင်းမႃးၼႆ ၼၼ်ႉတႃႉ။   တီႈယူႇတၼ်းသဝ်းတႆး ႛဝ်ပိုင်းမူိဝ်ႈၸဝ်ႉ မူိဝ်ႈတႆး (3000 B.C.) ပႆႇလူင်းမႃးသဝ်းၼၳးမူိင်းႄၶႇယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉ တႆးယူႇသဝ်း ထင်ဝႆႉ ၼၳးပွတ်းၵၢင် ၽႆၢႇတူၵ်းၸဵင်ႇၸၢၼ်း ဝၼ်းဢွၵ်ႇၵုၼ်ေဢးသျႃး ဝႆၢးေသၼၼ်ႉ တႆး ႄၽႈတူိၼ်း မႃးယူႇၼူိဝ်လႆွ ဢႃးတႆးAltai ပွတ်းတူၵ်းလႅၼ်လိၼ်ၸၢပ်ႈ မုၼ်ႇၵူဝ်းလီးယႃး၊ လိုၼ်းေသၼၼ်ႉထႅင်ႈ တႆးၶုိၼ်းၶႆၢႉလူင်းမႃး ယူႇၽႆၢႇၸၢၼ်း ႄမႈၼမ်ႉႜင်ႈႛဝ် Huang Ho မိူင်းႄၶႇ ယၢမ်းလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။ တႆးမႃးယူႇသဝ်း ၼၳးမူိင်းႄၶႇယၢမ်းလဵဝ် ႁုိင်ဢွၼ်တၢင်း ႄၶႇ522ၼႆ ေသ မၢင်ေၵႃႉသမ်ႉဝႃႈ ႁုိင် 1000ပီ။   ပၢၼ်ေႁႃၶမ်းဝူင်ႉ”တႆးတႆး”ထူၼ်ႈၼုိင်ႈ ဝူင်ႉေႁႃၶမ်းတႆး ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉ ေတႇမႃးပၢၼ်ၸဝ်ႈသူိဝ်ႁၢဝ်ႈSeow-Hao (2596-2358 B.C.)ယဝ်ႉ။ ဝူင်ႉေႁႃၶမ်းမၼ်းၸဝ်ႈၼႆႉ ပၼ်ၸုိဝ်ႈဝႃႈ “ဝူင်ႉတႆးတႆး” ၼႆယဝ်ႉ။ ဝႆၢးေသ သႆၢသုိပ်ႇဝူင်ႉတႆး တႆးသုတ်းၵႂႃႇယဝ်ႉၼၼ်ႉ လၢမ်းတိတ်းေတႃႇၵႂႃႇထႅင်ႈ မူိၼ်ၼင်ႇ ဝူင်ႉတႆးဢုၺ်ၾႆး၊ ဢမ်ႇၼၼ် သၢင်ဝူ( Ew-Pi or Tsang-Wu 2255 to 2303 B.C.)၊ ဝူင်ႉတႆးၸႅင်ႈ၊ဢမ်ႇၼၼ် ယုိၼ်း (Shang or Yin 2434-1123 B.C) ဝူင်ႉတႆးသူိဝ် (Tso 696-426B.C၊ ဝူင်ႉတႆးၸဝ်ႈ(Chou425-256 B.C. ႄလႈ ဝူင်ႉ တႆးၶိင်း (Chin249-207B.C)ၸူိဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။   လူိၵ်ႈဢဝ်မႃးၼၳးပပ်ႉ ပုိၼ်းပုတ်ႉထသႃႇသၼႃႇတႆး ဢၼ် ၸဝ်ႈၶူးထမ်မသႃမိ ေၼႃႇၶမ်းလ တႅမ်ႈ ႄလႈ သင်ၶၳႈႛႉဢၼ်တဵမ်ထူၼ်ႈဢၼ်ၵႂၢင်ႈမၼ်း ၶႅၼ်းေတႃႈ သုိပ်ႇတူၺ်းၼၳးပပ်ႉၼၼ်ႉေသၵမ်း